Rozwój naukowy

DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWO-BADAWCZA KATEDRY BIOCHEMII i MIKROBIOLOGII 2024/2025

Granty i projekty badawcze realizowane w Katedrze

Pracownicy Katedry Biochemii realizują projekty badawcze finansowane ze środków krajowych i międzynarodowych, w tym Narodowego Centrum Nauki (NCN), a także granty uczelniane. Tematyka projektów obejmuje zagadnienia z zakresu biochemii, biologii molekularnej, genetyki, parazytologii, immunologii, metabolomiki i proteomiki.

Najważniejsze projekty realizowane w latach 2024–2027:

1. Projekty OPUS – Narodowe Centrum Nauki

- „Nowe spojrzenie na efekty działania związków o aktywności hormonalnej na rozwój neonatalnego jajnika i macicy – badania ex vivo na prosiętach karmionych mlekiem matki lub mlekiem zastępczym” – kierownik projektu: prof. dr hab. Katarzyna Knapczyk-Stwora, wykonawca: dr Sylwia Świgońska. Projekt OPUS 23, nr 2022/45/B/NZ9/01800. Kwota dofinansowania: 1 417 945 PLN. Okres realizacji: 01.11.2023–30.10.2027.

- „Badanie przeciwzapalnego potencjału pęcherzyków zewnątrzkomórkowych nicienia pasożytniczego Anisakis simplex w organoidach żołądkowych i jelitowych człowieka otrzymywanych z indukowanych pluripotencjalnych komórek macierzystych” – kierownik projektu: dr Robert Stryiński. Projekt OPUS 25, nr 2023/49/B/NZ6/02078. Kwota dofinansowania: 1 515 057 PLN. Okres realizacji: 01.10.2024–30.09.2027.

2. Projekty PRELUDIUM – Narodowe Centrum Nauki

- „Screening bioaktywności leków przeciwpasożytniczych in vitro – badania transkryptomiczne i metabolomiczne nicienia pasożytniczego Anisakis simplex” – kierownik projektu: mgr inż. Iwona Polak, opiekun naukowy: dr hab. Elżbieta Łopieńska-Biernat, prof. UWM. Projekt PRELUDIUM 19, nr 2020/37/N/NZ9/03312. Kwota dofinansowania: 210 000 PLN.

- „Badanie działania aktywnego metabolitu witaminy D [1,25(OH)₂D₃] na ekspresję CYP24A1, CYP27B1, VDR oraz VDBP w modelu linii komórkowej wątroby (HepG2)” – kierownik projektu: mgr inż. Dominika Rozmus, opiekun naukowy: dr hab. Anna Cieślińska, prof. UWM. Projekt PRELUDIUM 22, nr 2023/49/N/NZ9/03344. Kwota dofinansowania: 198 960 PLN. Okres realizacji: 01.10.2024–30.09.2027.

- „Prawdopodobny molekularny mechanizm transmisji krętków Borrelia burgdorferi sensu lato – badania porównawcze transkryptomu i proteomu kleszczy Ixodes ricinus i Dermacentor reticulatus” – kierownik projektu: mgr inż. Magdalena Szczotko, opiekun naukowy: dr hab. Małgorzata Dmitryjuk, prof. UWM, wykonawca: dr Robert Stryiński. Projekt PRELUDIUM 23, nr 2024/53/N/NZ6/00741. Kwota dofinansowania: 209 992 PLN. Okres realizacji: 03.02.2025–02.02.2028.

3. Granty uczelniane i projekty studenckie

W Katedrze realizowane są również projekty finansowane w ramach konkursów grantowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego:

- „Walka z warrozą – analiza molekularnego mechanizmu interakcji pasożyt–żywiciel na modelu pszczoły miodnej Apis mellifera i pasożytniczego roztocza Varroa destructor” – kierownik: dr Ewa Zaobidna. Naukowy Grant Rektora, edycja III. Kwota dofinansowania: 39 500 PLN. Okres realizacji: 01.01.2025–31.12.2025.

- „Udział metabolitów w ochronnym działaniu tamoksifenu na jajnik podczas chemioterapii” – kierownik: dr Sylwia Świgońska. Naukowy Grant Rektora, edycja III. Kwota dofinansowania: 40 000 PLN. Okres realizacji: 01.01.2025–31.12.2025.

- „Chromosomowa struktura genomu nicienia pasożytniczego Anisakis simplex s.s.” – kierownik: dr hab. Elżbieta Łopieńska-Biernat, prof. UWM. Naukowy Grant Dziekana, edycja I. Kwota dofinansowania: 20 000 PLN. Okres realizacji: 01.02.2025–31.12.2025.

- „Polimorfizm rs12794714 w genie cytochromu CYP2R1 i jego związek z poziomem białka CYP2R1 u pacjentów autystycznych” – kierownik: dr hab. Anna Cieślińska, prof. UWM, wykonawca: Międzywydziałowe Koło Naukowe Biochemii Medycznej. Studencki Grant Rektora VI. Kwota dofinansowania: 9 422 PLN.

- „Pasożyty a kontrola stanu zapalnego u żywiciela: pęcherzyki zewnątrzkomórkowe nicienia pasożytniczego Anisakis simplex w roli regulatora ścieżki sygnałowej NLRP3” – kierownik: dr Robert Stryiński, wykonawca: Studenckie Koło Naukowe Biochemii i Biologii Molekularnej w Parazytologii „Paradise”. Studencki Grant Rektora VI. Kwota dofinansowania: 12 345 PLN.

Główne osiągnięcia i kierunki badań pracowników Katedry

Działalność naukowo-badawcza Katedry Biochemii koncentruje się na kilku uzupełniających się obszarach, łączących badania podstawowe z poszukiwaniem praktycznych zastosowań wyników badań w medycynie, weterynarii i biotechnologii.

1. Biochemiczne i molekularne mechanizmy transmisji patogenów przenoszonych przez kleszcze

W Katedrze prowadzone są badania nad molekularnymi mechanizmami interakcji pomiędzy kleszczami a przenoszonymi przez nie drobnoustrojami chorobotwórczymi. Badania obejmują identyfikację patogenów, takich jak Borrelia burgdorferi sensu lato, Borrelia miyamotoi, Anaplasma phagocytophilum, Babesia spp. oraz Rickettsia spp., występujących u kleszczy z gatunków Ixodes ricinus i Dermacentor reticulatus.

Istotnym kierunkiem badań jest analiza ekspresji genów związanych z odpowiedzią immunologiczną kleszczy, w tym genów kodujących peptydy przeciwdrobnoustrojowe (AMPs), oraz szlaków sygnałowych JAK/STAT. Wykorzystanie metod biologii molekularnej, transkryptomiki i proteomiki umożliwia poznanie mechanizmów odpowiedzi kleszczy na zakażenie oraz lepsze zrozumienie procesów warunkujących utrzymywanie i transmisję patogenów.

Badania obejmują również nowo pojawiające się patogeny odkleszczowe, w tym Candidatus Neoehrlichia mikurensis, oraz ocenę zagrożeń epidemiologicznych i weterynaryjnych związanych z występowaniem zakażonych kleszczy.

2. Rola szlaku metabolicznego witaminy D w procesach fizjologicznych i patologicznych – aspekty biochemiczne i genetyczne

W Katedrze prowadzone są badania nad znaczeniem witaminy D i jej aktywnych metabolitów w regulacji procesów komórkowych oraz ich związkiem z występowaniem chorób i powikłań zdrowotnych. Szczególną uwagę poświęca się genetycznym i biochemicznym uwarunkowaniom metabolizmu, transportu i działania witaminy D.

Badania obejmują analizę polimorfizmów genów związanych z metabolizmem i sygnalizacją witaminy D, w tym VDR, VDBP oraz CYP2R1, a także ocenę stężeń wybranych białek i metabolitów w materiale biologicznym pochodzącym od pacjentów.

Ważnym obszarem jest poszukiwanie zależności pomiędzy wariantami genetycznymi, poziomem białka wiążącego witaminę D (VDBP), stężeniem witaminy D oraz wynikami leczenia ortopedycznego, w szczególności powikłaniami związanymi z endoprotezoplastyką stawów.

Równolegle prowadzone są badania in vitro z wykorzystaniem modelu komórek wątrobowych HepG2, których celem jest określenie wpływu aktywnego metabolitu witaminy D – kalcytriolu – na ekspresję genów uczestniczących w metabolizmie witaminy D, w tym CYP24A1, CYP27B1, VDR i VDBP. Badania te pozwalają na pogłębienie wiedzy dotyczącej molekularnych mechanizmów regulacji szlaku witaminy D.

3. Badania transkryptomiczne, proteomiczne i metabolomiczne nicienia pasożytniczego Anisakis simplex oraz mechanizmów interakcji pasożyt–żywiciel

Katedra Biochemii prowadzi zaawansowane badania nad nicieniem pasożytniczym Anisakis simplex, będącym czynnikiem etiologicznym anisakiozy u ludzi. Tematyka obejmuje analizę zmian transkryptomicznych, proteomicznych i metabolomicznych zachodzących w różnych stadiach rozwojowych pasożyta, a także poznanie mechanizmów jego adaptacji do środowiska i organizmu żywiciela.

Istotnym obszarem badań jest ocena bioaktywności leków przeciwpasożytniczych oraz identyfikacja genów i szlaków metabolicznych związanych z odpowiedzią nicienia na działanie substancji o potencjalnym znaczeniu terapeutycznym.

Szczególne znaczenie mają badania nad pęcherzykami zewnątrzkomórkowymi (EVs) wydzielanymi przez Anisakis simplex i ich rolą w komunikacji między pasożytem a komórkami gospodarza. Wykorzystując modele komórkowe oraz nowoczesne modele organoidowe ludzkiego żołądka i jelita, zespół bada wpływ tych struktur na odpowiedź immunologiczną i procesy zapalne gospodarza.

Badania obejmują również analizę genomu pasożyta, różnic w ekspresji genów pomiędzy poszczególnymi stadiami rozwojowymi oraz mechanizmów transportu i metabolizmu substancji odżywczych. Wyniki tych prac przyczyniają się do lepszego poznania biologii pasożyta, mechanizmów inwazji oraz potencjalnych możliwości ograniczania jego szkodliwego oddziaływania na organizm człowieka.

4. Badania z zakresu biochemii rozrodu i molekularnych mechanizmów regulacji funkcji układu rozrodczego

Ważnym obszarem działalności Katedry są badania nad molekularnymi i metabolicznymi mechanizmami regulacji funkcjonowania układu rozrodczego, ze szczególnym uwzględnieniem jajnika i macicy.

Badania obejmują wpływ związków o aktywności hormonalnej i substancji zaburzających gospodarkę hormonalną na rozwój oraz funkcjonowanie narządów rozrodczych, a także analizę mechanizmów związanych ze steroidogenezą, angiogenezą, apoptozą i procesami starzenia komórkowego.

Wykorzystywane są modele badawcze in vivo i ex vivo, w tym modele zwierzęce oparte na tkankach układu rozrodczego świń. Szczególną uwagę poświęca się wpływowi sposobu żywienia w okresie neonatalnym na rozwój jajnika i macicy oraz konsekwencjom ekspozycji na związki o aktywności hormonalnej.

Badania obejmują również analizę profili transkryptomicznych i metabolomicznych, a także ocenę udziału wybranych adipokin, w tym wisfatyny i rezystyny, w regulacji procesów fizjologicznych w układzie rozrodczym.

5. Badania nad biochemicznymi i immunologicznymi właściwościami składników mleka oraz peptydów opioidowych

W Katedrze rozwijane są badania dotyczące molekularnych i biochemicznych właściwości białek mleka, ich wariantów genetycznych oraz powstających z nich biologicznie aktywnych peptydów.

Szczególną uwagę poświęca się wariantom genetycznym β-kazeiny A1 i A2 oraz obecności β-kazomorfiny-7 w mleku surowym i produktach mlecznych. Badania obejmują również ocenę potencjalnego znaczenia biologicznego tych związków oraz możliwości wykorzystania wybranych składników mleka w profilaktyce i modulowaniu procesów immunologicznych.

Ważnym elementem działalności jest także współpraca z otoczeniem gospodarczym, obejmująca opracowywanie i wdrażanie metod analitycznych służących oznaczaniu wybranych cytokin, peptydów opioidowych oraz aktywności enzymów w materiale biologicznym.

 

Najważniejsze osiągnięcia publikacyjne

W 2025 roku pracownicy Katedry Biochemii opublikowali prace naukowe w renomowanych czasopismach międzynarodowych, m.in. Scientific Reports, Nutrients, International Journal of Molecular Sciences, Frontiers in Immunology, Frontiers in Cellular and Infection Microbiology, BMC Genomics oraz Parasites & Vectors.

Publikacje dotyczyły m.in.:

  • molekularnych mechanizmów odpowiedzi immunologicznej kleszczy na zakażenie krętkami z rodzaju Borrelia;

  • polimorfizmów genu białka wiążącego witaminę D (VDBP) i ich związku z wynikami endoprotezoplastyki stawu biodrowego;

  • profilu transkryptomicznego i proteomicznego nicienia Anisakis simplex w różnych stadiach rozwojowych;

  • mechanizmów metabolizmu leków przeciwpasożytniczych przez Anisakis simplex;

  • wpływu pęcherzyków zewnątrzkomórkowych nicienia na organizm gospodarza;

  • zmian metabolomicznych związanych z odpowiedzią immunologiczną i metabolizmem lipidów;

  • molekularnych mechanizmów regulacji funkcji układu rozrodczego.

Wyniki badań prezentowane były również podczas konferencji krajowych i międzynarodowych, m.in. z zakresu parazytologii, alergologii oraz biologii rozrodu.

 

Podsumowanie działalności naukowej

Działalność Katedry Biochemii charakteryzuje się interdyscyplinarnym podejściem do badania procesów biologicznych na poziomie molekularnym, komórkowym i metabolicznym. Wykorzystanie nowoczesnych technik biologii molekularnej, analiz transkryptomicznych, proteomicznych i metabolomicznych, a także modeli komórkowych, tkankowych i organoidowych pozwala na prowadzenie kompleksowych badań dotyczących zdrowia człowieka i zwierząt, mechanizmów chorób, interakcji pasożyt–żywiciel oraz regulacji procesów fizjologicznych.

Istotnym elementem działalności Katedry jest współpraca z krajowymi i zagranicznymi ośrodkami naukowymi, jednostkami klinicznymi oraz podmiotami gospodarczymi, umożliwiająca rozwój badań podstawowych i aplikacyjnych.

 

 

Granty realizowane w latach 2017-2022:

  • Tytuł: Screening bioaktywności leków przeciwpasożytniczych in vitro - badania transkryptomiczne i metabolomiczne nicienia pasożytniczego Anisakis simplex. Kierownik projektu:mgr Iwona Polak; Typ Projektu: PRELUDIUM 19 finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki (NCN);nr projektu 2020/37/N/NZ9/03312. Kwota dofinansowania: 210 000 PLN, Okres realizacji: 2021-09-03- 2024-09-02

  • Tytuł: Egzosomalna komunikacja między pasożytem przewodu pokarmowego, Anisakis simplex a komórkami jelita żywiciela - molekularny mechanizm inwazji pasożytniczej. Kierownik projektu: mgr Robert Stryiński; Typ Projektu: PRELUDIUM 17 finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki (NCN); nr projektu 2019/33/N/NZ6/01353. Kwota dofinansowania:  209 986 PLN; Okres realizacji: 03.02.2020 - 02.02.2023

  • Europejski Program Współpracy w Dziedzinie Badań Naukowo-Technicznych (COST): CA COST Action CA17111 „Data integration to maximise the power of omics for grapevine improvement” (2018 - 2022) – prof. dr hab. Stanisław Weidner, prof. zw. - przedstawiciel Polski oraz członek Management Committee.

  • Ewa Fiedorowicz; MINIATURA 3 -  kwota 50000 zł, okres realizacji 19.12.2019-18.12.2020. Temat: Możliwość wykorzystania mleka wielbłądziego w profilaktyce i leczeniu alergii pokarmowej - badania in vitro

  • Natalia Kordulewska – MINIATURA 3; Temat: Wpływ ostolu na trójwarstwowy model skóry in vitro (HEK/HDF) stymulowany histaminą w celu indukcji  atopowego zapalenia skóry. Finansowanie przyznane na okres: 19.12.2019 – 18.12.2010; kwota 50000 zł.Badania monitoringowo-przesiewowe wybranej populacji kleszczy twardych z rodzaju Ixodes w kierunku zarażenia czynnikami zakaźnymi wywołującymi u ludzi boreliozę i anaplazmozę na terenie wybranych obszarów województwa warmińsko-mazurskiego (Umowa Nr 1 UWM/2018, DOŚ.11.2018, 01.09.2018 – 29.12.2018; 3 miesiące; projekt bez konkursu) - dr hab. Małgorzata Dmitryjuk, prof UWM - Kierownik grantu i wykonawca, projekt finansowany przez Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

  • Projekt i prace wdrożeniowe pt: „Metodyka oznaczenia profilu wybranych cytokin, peptydów opioidowych: β-kazomorfiny-7 krowiej w surowicy i w moczu, a także aktywności enzymu dipeptydylopeptydazy prolinowej IV (DPPIV) w surowicy i moczu” realizowany z firmą ALAB Laboratoria. Współpraca zakończyła się udzieleniem licencji na korzystanie z know how.  Prof. E. Kostyra, prof. B. Jarmołowska, dr E. Sienkiewicz-Szłapka, dr N. Kordulewska, dr E. Fiedorowicz, dr A. Cieślińska, (2017-2020)

W katedrze realizowane były dwa tematy Grantów Rektora IV:

1. "Candidatus Neoehrlichia mikurensis – nowo pojawiający się patogen - detekcja w kleszczach Ixodes ricinus i Dermacentor reticulatus" - kierownik projektu: mgr inż. Magdalena Szczotko.

2. "Polimorfizm rs1801197 w genie receptora kalcytoniny (CALCR) i jego związek z poziomem kalcytoniny, parathormonu i kalcytriolu u pacjentów ortopedycznych” - kierownik projektu: mgr inż. Dominika Rozmus

 

Główne osiągniecia Pracowników Katedry w związku z podjętą tematyką badawczą:

  • Badania z zakresu biochemicznych i genetycznych mechanizmów transmisji patogenów przenoszonych przez kleszcze.W Katedrze Biochemii prowadzone są badania nad molekularną identyfikacją chorobotwórczych drobnoustrojów (B. burgdorferi s.l., Anaplasma phagocytophilum, Babesia spp. oraz Rickettsia spp.) w  kleszczach I. ricinus i D. reticulatus izolowanych z psów, zwierzyny płowej oraz ze środowiska z wybranych terenów województwa warmińsko-mazurskiego. Celem badań jest wykazanie korelacji pomiędzy poziomem ekspresji defensyn kleszcza a obecnością chorobotwórczych patogenów w kleszczach. Wyjaśnienie roli tych peptydów w ochronie przed mikroorganizmami w jelicie i w gruczołach produkujących ślinę u kleszczy przyczyni się do zrozumienia mechanizmów przetrwania drobnoustrojów w kleszczach, co może mieć znaczenie medyczne i ułatwi skuteczną kontrolę chorób przenoszonych przez te pajęczaki. Katedra Biochemii należy do nielicznych w kraju ośrodków specjalizujących się w tej tematyce badawczej.
  • Rola szlaku metabolicznego witaminy D w etiologii różnych chorób (aspekt genetyczny i biochemiczny). W Katedrze Biochemii realizowane są od kilku lat badania polegające poszukiwaniu markerów biochemicznych w materiale biologicznym pobranym od pacjentów ortopedycznych z komplikacjami zdrowotnymi po wszczepieniu protezy stawu. Badania skupiają się również na określeniu związku między polimorfizmem w genie białka wiążącego witaminę D (VDBP) i nad jego wpływem na stężenie białka wiążącego oraz poziomem i dostępnością witaminy D u osób ze zdiagnozowanym obluzowaniem protezy wewnętrznej, a także na poznaniu czynników biochemicznych i genetycznych mających wpływ na odrzut implantu. Te nowatorskie badania realizowane we współpracy z Kliniką Ortopedii, Traumatologii i Chirurgii Kręgosłupa w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym w Olsztynie, mogą pomóc wielu pacjentom ortopedycznym w szybszym powrocie do pełnej sprawności i zdrowia po rekonstrukcji  stawu biodrowego czy kolanowego.
  • Badania z zakresu transkryptomiki, proteomiki i metabolomiki nicienia pasożytniczego Anisakis simplex, powodującego anisakiozę u ludzi. Pracownicy Katedry Biochemii należą do grona czołowych grup badawczych w kraju i za granicą specjalizujących się w tematyce pasożytów ryb i interakcji pasożyt-żywiciel. Tematyka badań dotyczy różnic transkryptomicznych i proteomicznych w dwóch populacjach nicieni w Atlantyku i Bałtyku i wynikających z nich przystosowań do specyficznych warunków środowiska oraz różnych gatunków gospodarzy. Ponadto zespół zajmujący się tą tematyką skupia się na badaniu bioaktywności leków przeciwpasożytniczych in vitro przy użyciu nowoczesnych metod metabolomicznych. Jednocześnie badania dotyczą egzosomalnej (pęcherzyki zewnątrzkomórkowe) komunikacji między pasożytem i komórkami jelita gospodarza. Opisana tematyka badawcza związana jest między innymi z realizacją grantu “Anisakis simplex as a parasite of public health importance: transcripts and proteomes a source of information on the molecular basis of nematode survival in the host organism”( OPUS NCN, 2019-2022). Wszystkie projekty badawcze realizowane w ramach tego tematu maję na celu poznanie molekularnych mechanizmów inwazji pasożytniczych i ich zwalczania.
  • Ocena właściwości immunomodulujących ostolu (OST) w modelu in vitro 3D skóry. Zespół próbuje potwierdzić tezę naukową, iż OST może być naturalną alternatywą minimalizującą objawy atopii skóry. Wcześniejsze badania wykazały, iż jednojądrzaste komórki krwi (PBMC) po stymulacji histaminą i OST wykazywały zmniejszone wydzielanie czynników prozapalnych oraz niższą aktywność receptora histaminowego. Podobne wyniki otrzymano po stymulacji komórek PBMC – fexofenadyną (FXF) oraz glikokortykosteroidami, które są substancjami aktywnymi leków przeciwalergicznych. Potwierdzono zależności między stymulacją czynnikami immunomodulującymi oraz efektami biochemicznymi, które mają wpływ na organizm człowieka (np. efekt w blokowaniu receptorów histaminowych, wydzielaniu białek, interleukin pro- i przeciwzapalnych).